La historia de una ciudá bimilenaria

De Noega al Xixón Romanu

Pa conocer los oríxenes de Xixón hai que remontase, al menos, dos mil quinientos años. Na Campa Torres, llugar asitiáu na llende occidental del conceyu de Xixón, alcuéntrense los restos d'un importante castru onde s'agospiaba la gens astur de los cilúrnigos, nome rellacionáu cola actividá que desendolcaben, la calderería, como atestiguen les pieces metáliques y los fornos de fundición alcontraos.

Dalgunos autores, garrando como referencia los rellatos d'historiadores como Estrabón o Pomponio Mela, falan d'esti esti terrén como Noega , l'oppidum (ciudá amuralla) más importante del territoriu costeru astur.

Dende'l sieglu I d.de C. Romanos y cilúrigos agospiáronse en la Campa, pero a lo llargo d'esti sieglu produzse l'abandonu del castru. El llugar escoyíu pal nuevu asitiamientu foi la cercana península de Santa Catalina. Estí ye'l llugar onde empecipia la hestoria del Xixón romanu.

La nueva civitas tenía una estensión d'alredor de les siete hectárees na península de Santa Catalina.Arrodiada pol mar en tres de los sos costaos, la zona sur taba xunida a tierra firme por un istmo d'arena.

Xixón yera un dominiu estratéxicu nel norte de la península, porque per un llau , el so asitiamientu xeográficu na costa Cantábrica facíala pasu obligáu nes rutes marítimes que s'empobinaben a la Galia y pel otru equí tenía'l so aniciu un importante exe de comunicaciones Norte-Sur de la España romana, güei conocíu col nome Ruta de la Plata, col fin en Sevilla. Alredor del sieglu IV d. De C ,acordóse de fortificar la villa con una muria al rodiu'l perímetru de la península de Santa Catalina.

De la Edá Media al Renacimientu

La presencia de buques normandos na costa xixonesa nel sieglu IX o dalgunes fundaciones monástiques en distintos puntos del conceyu son de los pocos datos conocíos de la ciudá nesta dómina . Xixón paecía nun esistir, como lo confirma'l que fora arzobispu de Toledo, Rodrigo Jimenéz de Rada, el qu'en en 1243 describióla como una "civitas deserta ". Sicasí Xixón empecipió a expoxigar dempués de qu'Alfonso X El Sabio-y diera la condición de Carta Puebla nel 1270, onde se recoyíen una riestra d'importantes atribuciones comerciales y alministratives, ampliaes y ratificaes polos socesivos reis..

Namás cien años dempués Xixón foi'l campu batalla de les luches dinástiques entamaes nel reinu de Castilla nel sieglu XIV. Enrique de Trastámara, fíu bastardu d'Alfonso XI,abellúgase na ciudá depués de revelase a la escontra'l so hermanu, Pedro I. Xixón ufierta-y un abellugu seguru: agospiu natural na península de Santa Catalina,una muria defensiva y un puertu allegáu pa facilita-y una posible fuxida.Les desavencies políticu.-familiares pasen de xeneración en xeneración, y ansina, Alfonso Enríquez, fíu bastardu de Enrique de Trastámara, vuelve revelase escontra'l rei Juan I y llueu escontra Enrique III.Tres un asediu a Xixón en 1391 y la rindición posterior del rebelde Tratámara, cuatro años dempués allega l'últimu enfrentamientu con Xixón como marcu. El resultáu :destrucción de la ciudá y destierru d'Alfonso Enríquez .Vuelve entós otra etapa de decadencia pa Xixón que nun fina hasta que los Reis Católicos-y conceden en 1480 llicencia pa reconstruyir el puertu. La obra ,que convertiría Xixón nel principal sofitu marítimu d'Asturies, finó en 1595.

La Era de Xovellanos

Gaspar Melchor de Xovellanos nació nuna ciudá que tenía cuatro mil habitantes, amestando-y alredor d'ocho mil na zona rural.

Xovellanos Fundó, en 1794, l'Institutu Asturianu de Náutica y Mineraloxía,destináu a la formación llaboral; defendió la construcción de la carretera de Castilla al traviés del puertu Payares, dando-y espoxigue a Xixón; tamién puxa pol trazáu de la carretera Carbonera, xuntando la villa coles cuenques mineres del interior d'Asturies, y, anque, nun lu viera fináu , Xovellanos ye ún de los primeros defensores de la construcción d'un nuevu puertu, El Musel, al abellugu d'El Cabu Torres,pa meyorar el muelle llocal.

Amás ,Xovellanos presentó en 1782 al Ayuntamientu'l so Plan Xeneral de meyores, nel que fixaba los principios que debíen rexir el desarrollu urbanu. La ciudá dibuxada por Xovellanos yera una villa illustrada, próspera y perbién urbaniada. La historia del sieglu XIX español afeutó tamién a Xixón, feches enantes de declarase la guerra de la Independencia, los habitantes rebelánronse a la escontra l'autoridá napoleónica, asaltaron el consuláu francés y ficieron fuxir al cónsul.Cuando los franceses recuperaron la ciudá, Xovellanos tuvo qu'abandonala: una tormenta fizó que'l so barcu buscara abellugu na llocalidá de Puertu de Vega (nel conceyu de Navia), onde morrió'l 29 de payares de 1811.

.

De la industrialización a la crisis

Les comunicaciones empecipiaron a facese realidá a mediaos del sieglu XIX. Primero foi la carretera Cabonera (1842), dempués el ferocarril de Llangreu (1852) l'apertura pa trenes del pasu de Payares (1884), nueves vies que llevaben a un mesmu llugar: el puertu.L'antiguu muelle llocal foi ampliáu en 1864 cola construcción del dique de Santa Catalina, amás la construcción d'un nuevu asentamientu, mayor y meyor acondicionáu , yera urxente. Tres durísimes polémiques sobre l'afincamientu decidióse l'aniciu de les obres del puertu d'El Musel en 1892. Gracies al carbón de les cuenques del Nalón y del Caudal, El Musel espoxigó como'l primer puertu carboneru d'España.

Tres la guerra empecipió'l procesu industrializador.

La industria siderúrxica y los astilleros dieron trabayu a miles de persones faciendo que la ciudá xorreciera:si en 1940 había 72.000 habitantes, en 1970 yeren 200.000. La solución urbanística a esti surdimientu demográficu foi la peor de les posibles.El fuerte puxo de la industria finó nos años ochenta. La crisis de los sectores mineru, naval y siderúrxicu , Xixón perdió asgaya del so texíu industrial. Al finar la dictadura franquista y col sofitu de la democracia empecipió'l surdimientu d'un Xixón modernu y revitalizáu.

Xixón güei

Pese a los abegosos años de la reconversión, Xixón llogró caltener el so cálter industrial; la so actividá económica representa güei un terciu de la rexional y los datos d'emplegu y renta familiar pasen penriba de la media asturiana.

Esti xorrecer económicu ye debíu al puxu que les dos últimes décades recibió'l sector terciariu, n'especial el rellacionáu col turismu.Un campus universitariu, un Parque Científicu Teunolóxicu, la trensformación del muelle llocal en puertu deportivu, una perimportante y dixebrada rede de museos municipales, biblioteques, sales de llectura y centros culturales, espacios públicos remocicaos (Cerru de Santa Catalina, playes de l'Arbeyal y Poniente)propuestes arquiteutóniques y escultóriques vanguardistes, nueves places y zones verdes y les actividaes culturales y llúdiques faen güei de Xixón güei una ciudá espierta qu'agüeya'l futuru ensi escaecer el so pasáu .